wiatrownica klapowo-zasuwowa

Wiatrownica klapowo-zasuwowa jest najczęściej spotykaną odmianą wiatrownicy tonowej. W tego typu wiatrownicy (jak we wszystkich wiatrownicach tonowych) rozdział powietrza do piszczałek "tego samego tonu" odbywa się za pomocą poprzecznych przegród tonowych, do których powietrze wpuszczane jest z komory wiatrowej przez uchylanie odpowiednich wentyli klapowych.

wiatrownica tonowa - rozmieszczenie piszczałek jednego głosu

Sposób rozmieszczenie piszczałek na wiatrownicy tonowej przedstawiają zamieszczone obok ilustracje (dokładniejsze omówienie na stronie dotyczącej wiatrownicy tonowej). Piszczałki umieszczone są w odpowiednich otworach, jednak nie mogą one być ustawione bezpośrednio na płycie przykrywającej przegrody tonowe, bowiem nie istniałąby w takim przypadku możliwość włączania i wyłączania poszczególnych głosów w organach.

wiatrownica tonowa - rozmieszczenie piszczałek tego samego tonu

Każdorazowe naciśnięcia wybranego klawisza powodowałoby wydawanie dźwięku przez wszystkie piszczałki umieszczone nad odpowiadającą mu przegrodą tonową. Aby jednak umożliwić stosowanie różnych kombinacji rejestrowych w czasie gry na organach, wprowadzono do konstrukcji wiatrownicy specjalne urządzenia, których zadaniem jest włączanie i wyłączanie poszczególnych głosów organowych (podłużny rozdział powietrza). W wiatrownicy klapowo-zasuwowej urządzeniami włączającymi poszczególne rejestry są tzw. zasuwy rejestrowe.

wiatrownica tonowa - zasuwy rejestrowe

Zasuwy rejestrowe umieszczone są pomiędzy odpowiednimi prowadnicami (na rysunku w kolorze zielonym), bezpośrednio nad płytą przykrywającą przegrody tonowe. W zasuwach rejestrowych wywiercone są otwory, które po ich wysunięciu pokrywają się z otworami wlotów piszczałek i pozwalają na ich zadęcie.

wiatrownica tonowa z piszczałkami

Na "warstwie" zasuw rejestrowych znajduje się tzw. kloc piszczałkowy (najczęściej nie jest to jeden lecz kilka kloców piszczałkowych, które razem szczelnie przykrywają od góry całą powierzchnię zasuw i prowadnic), na którym już bezpośrednio ustawiane są wszystkie piszczałki.

Poniższy rysunek ilustruje zasadę działania zasuw rejestrowych. Przekrój przez środek jednej z zasuw ukazuje rozmieszczenie otworów w pokrywach oraz w samej zasuwie. Odpowiednie ustawienie zasuwy pozwala na włączenie lub wyłączenie wybranego głosu (rejestru) w organach.

zasuwy rejestrowe z dwoma rzędami otworów - Foto: KZ

W zilustrowanym przykładzie mamy zasuwę z jednym rzędem otworów, jednak w praktyce otwory w zasuwie mogą być rozmieszczone w dwóch (patrz fotografia obok), a czasem nawet w trzech rzędach; zależy to m.in. od rozmiarów piszczałek danego rejestru. Sama zasada działania zasuwy oczywiście nie ulega zmianie.

Gdy otwory w płytach wiatrownicy nie pokrywają się z otworami w zasuwie, sprężone powietrze nie przedostanie się do wlotów piszczałek. Jak widać, w takim przypadku nawet naciśnięcie klawisza powodujące uchylenie odpowiedniego wentyla i napłynięcie sprężonego powietrza do przegrody tonowej nie spowoduje brzmienia piszczałki wyłączonego głosu. Aby włączyć wybrany głos (rejestr) organów, należy przesunąć zasuwę w położenie, w którym wszystkie otwory utworzą kanały dla sprężonego powietrza znajdującego się w przegrodach. Oczywiście takie ustawienie zasuwy powoduje otwarcie wlotów wszystkich piszczałek danego głosu, jednak dźwięk wydawać będą tylko te, które zostaną zasilone sprężonym powietrzem z wybranych przegród.

Poniżej przedstawiono przekrój wiatrownicy wzdłuż przegrody tonowej (a więc w poprzek wiatrownicy), nad którą ustawione są piszczałki trzech różnych głosów. W zależności od konfiguracji każdej z trzech zasuw rejestrowych (na rysunku w kolorze czerwonym) powietrze dostaje się tylko do piszczałek wybranych (włączonych) głosów.

Jak widać na powyższych rysunkach, nad każdą z zasuw rejestrowych znajduje się tylko jeden rząd piszczałek. W wielu instrumentach występują jednak tzw. głosy (rejestry) wielochórowe (wielorzędowe) np. mikstury. W takim przypadku górna część wiatrownicy jest nieco inaczej skonstruowana.

wiatrownica tonowa z rejestrem trzyrzędowym

Obok przedstawiono poprzeczny przekrój wiatrownicy różniącej się nieco od opisywanego powyżej przypadku. Jest to wiatrownica, na której ustawione są piszczałki trzech głosów, przy czym głos, którego piszczałki ustawione są po prawej stronie, jest właśnie głosem wielorzędowym, wielochórowym (3 chóry). Zasuwa tego rejestru otwiera więc równocześnie wloty powietrza do wszystkich trzech piszczałek tego głosu. Uwzględniając konstrukcję wiatrownicy łatwo dostrzec, że w przypadku głosów wielochórowych nie ma już możliwości wyłączenia z gry piszczałek poszczególnych chórów (tzn. brzmią albo wszystkie piszczałki tego głosu, albo nie brzmi żadna).

W przedstawionych powyżej rozwiązaniach konstrukcyjnych zastosowano zasuwy rejestrowe o przekroju prostokątnym. Jednak próby udoskonalania tego dość prostego mechanizmu, wynikające m.in. z potrzeby zwiększenia szczelności tych urządzeń, czy z chęci znalezienia rozwiązań całkowicie odpornych na niekorzystne działanie czynników atmosferycznych sprawiły, że obecnie można się zetknąć również z zasuwami o przekroju klinowym, specjalnymi mieszkami uszczelniającymi czy też zasuwami wykonanymi z tworzyw sztucznych.

Jeszcze innym rozwiązaniem jest specjalne wykonanie "zasuwek" rejestrowych. Tego typu "zasuwy" są właściwie walcami (wykonanymi z drewna lub z metalu), które nie przesuwają się wzdłuż wiatrownicy (jak tradycyjne zasuwy), lecz obracają się wokół własnych osi (animacja poniżej). Odpowiednio rozmieszczone otwory w walcu w jednym położeniu skutecznie blokują dopływ powietrza z przegrody tonowej do piszczałek, w drugim natomiast otwierają kanały, którymi sprężone powietrze może bez przeszkód dopłynąć do stopy piszczałki, powodując jej zadęcie (oczywiście po otwarciu odpowiedniego wentyla klapowego).(BO)


W opisach działania samej wiatrownicy tonowej nie uwzględniono sposobu wywoływania ruchu wentyli (klap) w wiatrownicy. W organach można spotkać się z wieloma systemami przenoszenia ruchu klawisza na ruch wentyla wpuszczającego powietrze do piszczałki. Poniższy rysunek przedstawia przykładowe rozwiązanie połączenia wiatrownicy tonowej, klapowo-zasuwowej z trakturą mechaniczną.(GnO)

wiatrownica tonowa z trakturą mechaniczną - Rys. 'Gramy na organach'

Funkcjonowanie powyższego układu opisano na podstronie dotyczącej traktury mechanicznej. Należy tutaj jednak zwrócić uwagę na fakt, że ten typ wiatrownicy może współpracować praktycznie z każdym rodzajem traktury i to zarówno traktury gry, jak i traktury rejestrowej. W szczególnych przypadkach (najczęściej w niedużych instrumentach) traktura rejestrowa może w ogóle nie istnieć; zasuwy wyciągane są wtedy bezpośrednio przy pomocy przytwierdzonych do nich uchwytów.(OPdU)


2001-2016 © Copyright by Konrad Zacharski